Nhân kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam thống nhất đất nước (1975-2026), những ngày cuối tháng Tư, chúng tôi – các phóng viên chiến trường GP10 Thông tấn xã Việt Nam – cùng người thân và bạn bè thăm lại Côn Đảo.
Đối với riêng tôi, đây là lần thứ 3 thăm Côn Đảo. Lần đầu tiên, tôi đến đây là đầu năm 1980. Khi đó, ra Côn Đảo phải đi bằng tàu của Hải quân. Chúng tôi đi từ tối hôm trước ở cảng Vũng Tàu đến sáng hôm sau mới tới cầu cảng Côn Đảo. Năm ấy, đảo toàn đường đất.
Lần thứ 2 là năm 2010, tôi được cơ quan cho bay vào Thành phố Hồ Chí Minh rồi ra thăm Côn Đảo. Khi đó, dân trên đảo còn thưa thớt, sống chủ yếu bằng làm nghề cá và rừng, đời sống còn nhiều khó khăn. Đường giao thông trên đảo cơ bản là đường cấp phối, chỉ tuyến đường từ sân bay Cỏ Ống về trung tâm đảo là đường rải nhựa.
Lần thứ 3 này, tôi ra Côn Đảo đúng dịp cả nước kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, Thống nhất đất nước. Hệ thống đường bộ trên Côn Đảo không quá rộng nhưng đều được thảm nhựa phẳng lỳ trên tất cả các tuyến. Ấn tượng là con đường từ sân bay Cỏ Ống về trung tâm đảo dài khoảng 15km, ven bờ biển, có đoạn sát vách núi đá được kè chắc chắn, hai bên đường có nhiều cây hoa giấy và hoa muồng vàng, phượng đỏ.
Tại trung tâm đảo, một số tuyến đường rợp bóng cây bàng cổ thụ được đánh số bảo tồn.
Ngay buổi tối khi ra đảo, chúng tôi ra Nghĩa trang Hàng Dương dâng lễ, thắp hương tưởng nhớ hơn 2.000 Anh hùng liệt sỹ đang yên nghỉ tại nơi đây, trong đó có nữ Anh hùng Liệt sỹ Võ Thị Sáu.
Nghĩa trang Hàng Dương từ chập tối đến 10 giờ đêm lúc nào cũng đông, nhất là vào cuối tuần và lễ, Tết. Nhiều đoàn từ các tỉnh phía Bắc, miền Tây Nam Bộ, Thành phố Hồ Chí Minh đến thắp hương, dâng lễ, nhất là ở mộ liệt sỹ Võ Thị Sáu. Hoa quả sau khi đã lễ được ban quản lý thu gom lại để đi làm từ thiện, tránh lãng phí.
Bảo tàng Côn Đảo – nơi trưng bày hơn 2000 tư liệu, vật phẩm có giá trị về con người và thiên nhiên Côn Đảo – cùng hệ thống nhà tù nằm trong danh sách xếp hạng 23 di tích quốc gia đặc biệt là bằng chứng giáo dục thế hệ sau không quên xương máu của các anh hùng liệt sỹ đã đổ xuống để có đất nước hôm nay.
Côn Đảo đang đổi mới từng ngày trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là hệ thống giáo dục. Một đảo với hơn 12.000 dân mà có 1 trường tiểu học, 1 trường trung học cơ sở vừa được tách ra từ trường tiểu học, 1 trường Trung học phổ thông. Tất cả các trường đều đạt tiêu chuẩn quốc gia. Học sinh được nuôi dạy miễn phí.
Ngay từ năm 2010, khi ra thăm Côn Đảo, tôi đã được lãnh đạo đảo đưa đi thăm các trường mầm non, tiểu học khi ấy đã đạt chuẩn quốc gia, con em được học miễn phí. Việc dạy nghề cho dân như trồng nấm, chăn nuôi, học lái xe, lái canô cũng miễn phí. Học sinh được đào tạo trong môi trường tốt, cộng với gia đình dạy dỗ nên các cháu rất ngoan.
Một người bạn nói với tôi, trẻ em ở Côn Đảo ngoan và lễ phép đến mức đang đi xe đạp trên đường, gặp người già là dừng lại, xuống xe khoanh tay chào rồi mới lên xe đi tiếp. An ninh trật tự rất tốt, người dân đi ngủ không phải đóng cửa nhà.
Buổi sáng sớm, từ phòng nghỉ khách sạn, tôi nhìn xuống công viên phía trước thấy xe máy để khắp trên vỉa hè, chẳng bao giờ bị mất cắp.
Nhân dân sống trên Côn Đảo có ý thức cùng nhau bảo vệ môi trường nơi công cộng, vệ sinh thường xuyên đường sá, bờ biển nên đường và các bãi biển rất sạch. Các bãi biển tắm như Đầm Trầu ở gần sân bay Cỏ Ống, bãi An Hải, bãi Cầu Tàu ở trung tâm đảo lớn có bãi cát trắng mịn, lặng sóng, nước trong vắt, rất đông du khách.
Trong chuyến thăm Côn Đảo lần này, chúng tôi ấn tượng với khu vườn của người phụ nữ sinh năm 1973. Đây là một không gian nghệ thuật ngoài trời trong khuôn viên hơn 3.000m2 để phục vụ nhân dân đến “check-in” và hiện chưa thu phí.
Khu vườn mang tên “Vườn X.” Trong không gian ấy, các lớp giá trị văn hóa được đan cài: từ họa tiết trống đồng gợi nhắc cội nguồn, đến bộ tác phẩm “Chân dung 54 dân tộc Việt Nam” phản ánh sự đa dạng văn hóa, cùng các tác phẩm điêu khắc đương đại mang hơi thở thời đại.
Trọng tâm của khu vườn là tác phẩm “Cội nguồn,” tái hiện văn hóa thờ cha kính mẹ của người Việt. Sự kết hợp này góp phần tạo nên một không gian vừa mang tính kế thừa, vừa có tính mở, thể hiện nỗ lực tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hiện nay ở Côn Đảo.
Trên vùng biển phía Đông Nam của đất nước Việt Nam, trong suốt 113 năm (1862-1975), Côn Đảo được biết đến như “địa ngục trần gian” bởi hệ thống nhà tù, chuồng cọp cùng với những chế độ giam giữ khắc nghiệt, dã man, vô nhân đạo mà những thế lực xâm lược đã xây dựng và áp đặt lên đó.
Nơi này đã có khoảng 200.000 lượt người Việt Nam bị giam giữ, trong đó có hơn 20.000 người đã mãi mãi nằm lại cùng hàng ngàn người bị tàn phế hoặc mang trong mình những căn bệnh hiểm nghèo, di chứng của những năm tháng bị tra tấn trong chốn lao tù.
Quần đảo ấy giờ đây đang dần tìm lại được vẻ đẹp và sự quyến rũ của mình qua bàn tay chăm sóc của những người đã đến, đã yêu và ở lại./.
