Tại xã Thuận Mỹ, tỉnh Tây Ninh (trước đây là xã Thanh Phú Long, huyện Châu Thành, tỉnh Long An), ba dinh thự cổ với tuổi đời hơn 120 năm vẫn sừng sững, gợi nhớ về một “xóm nhà giàu” thịnh vượng và xa hoa của các gia chủ xưa.

Trong số ba dinh thự, chỉ có căn nằm ở giữa còn giữ được gần như nguyên vẹn kiến trúc ban đầu. Cụm dinh thự này được dòng họ Nguyễn Hữu xây dựng từ năm 1898 đến 1908. Đến nay, các công trình vẫn nổi bật với kiến trúc độc đáo cùng hệ thống nội thất, hoa văn chạm khắc gỗ tinh xảo, minh chứng cho tài hoa của những người thợ thủ công xưa.

Không gian nhà chính của dinh thự cổ được trang bị nội thất chủ yếu từ gỗ căm xe – loại gỗ quý hiếm ở Nam Bộ xưa, nổi tiếng với độ bền hàng trăm năm. “Các dinh thự này được thiết kế giống nhau, nội thất gỗ như nhau. Tuy nhiên, chỉ có căn ở giữa được trùng tu cách nay gần 10 năm nên còn khá mới”, ông Thức, quản lý một căn dinh thự tại đây, cho biết.

Ngôi nhà có 24 cột gỗ căm xe, chia thành 4 hàng, mỗi hàng 6 cột, với đường kính mỗi cột khoảng 60cm. Sau hơn 120 năm, hệ thống cột vẫn vững chắc, hầu như không có dấu hiệu mối mọt.

Nền nhà được lát bằng gạch bông hoa văn cổ, loại vật liệu phổ biến ở Nam Bộ từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Những viên gạch với hoa văn đối xứng, tông màu đỏ, xanh ngọc, vàng nhạt là nét đặc trưng thường thấy trong các biệt thự, dinh thự và nhà cổ thời Pháp thuộc.

Các cột và rường của dinh thự được chạm khắc những họa tiết, hoa văn tinh xảo. Từng đường nét vẫn được giữ gần như nguyên vẹn sau hơn một thế kỷ, thể hiện trình độ tay nghề bậc thầy của các nghệ nhân và giá trị nghệ thuật đặc sắc của công trình.

Khu vực sân sau, nằm giữa nhà chính và nhà sau, được bố trí hồ chứa nước phục vụ nhu cầu sinh hoạt. Đây là nét kiến trúc đặc trưng thường thấy ở những ngôi nhà Nam Bộ xưa, vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng hằng ngày, vừa góp phần điều hòa không gian sống.

Phần mái của dinh thự được lợp bằng ngói âm dương. Trải qua hơn một thế kỷ, những lớp ngói đã phủ màu rêu phong, càng tôn lên vẻ cổ kính của công trình.

Ba dinh thự cổ có cấu trúc tương đồng, được xây dựng cách đều nhau trên khu đất rộng khoảng 15.000m2. Mỗi căn có diện tích khoảng 500m2. Chủ nhân của cụm dinh thự là ba anh em thuộc dòng họ Nguyễn Hữu, gồm Nguyễn Hữu Hiệp (Cai tổng Hiệp), Nguyễn Hữu Hoanh (Hội đồng Hoanh) và Nguyễn Hữu Hùng (Đốc phủ sứ). Cả ba đều là những người có địa vị cao trong xã hội và sở hữu nhiều điền sản thời bấy giờ.

Trong ba dinh thự cổ, một căn đã xuống cấp nghiêm trọng. Cách đây không lâu, gia chủ phải tự bỏ kinh phí sửa lại phần mái để chống dột. Tuy nhiên, nhiều mảng tường của căn nhà đã xuất hiện các vết nứt, bong tróc theo thời gian.

Ngày 3/8/2007, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã ban hành Quyết định số 43/2007/QĐ-BVHTT, xếp hạng Cụm nhà cổ Thanh Phú Long là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Vị trí cụm dinh thự cổ tại xã Thuận Mỹ, tỉnh Tây Ninh (Đồ họa: An Huy).