Từ thế kỷ XVII – XVIII, cùng với những đợt di cư của người Hoa vào Nam Bộ, một bộ phận người Hoa Phúc Kiến từ vùng Gia Định đã tìm đến Tây Ninh lập nghiệp. Trên vùng đất mới, bên cạnh việc buôn bán, phát triển kinh tế, họ từng bước hình thành đời sống cộng đồng và duy trì những phong tục, tín ngưỡng truyền thống.
Quan Công, tên thật là Quan Vũ, tự Vân Trường, là nhân vật lịch sử nổi tiếng thời Tam Quốc. Qua các câu chuyện dân gian và tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa, hình tượng Quan Công được khắc họa như biểu tượng của lòng trung nghĩa, sự cương trực, nhân ái, tài trí và tinh thần quả cảm.
Người dân thường gọi ông bằng nhiều tên như Quan Công, Quan Đế, Quan Đế Thánh Quân hay Quan Phu Tử. Trong đời sống tín ngưỡng, Quan Công được xem là vị thần bảo hộ, thần võ bị; ở một số nơi còn được tôn thờ như thần tài, vị thần bảo trợ cho cộng đồng và người làm ăn buôn bán.
Đối với người Hoa, đặc biệt là giới thương nhân, hình tượng Quan Công mang ý nghĩa sâu sắc bởi chữ “nghĩa” được xem là một trong những nền tảng quan trọng trong quan hệ làm ăn và ứng xử. Vì vậy, việc thờ phụng Quan Công không chỉ thể hiện niềm tin tâm linh mà còn là cách cộng đồng đề cao những giá trị đạo đức như giữ chữ tín, sống nghĩa tình và cư xử công bằng.
Miếu Quan Thánh Đế Quân được người Hoa Phúc Kiến tại Tây Ninh xây dựng cách đây hơn 150 năm để thờ Quan Công. Có thể thấy rõ nguồn gốc miếu của người Hoa Phúc Kiến bằng chữ Hán ở nhiều vị trí từ cổng miếu với dòng chữ Phúc Kiến công sở.
Theo tư liệu lưu giữ tại di tích, năm 1992, công trình đã được thay cột, kèo, đòn tay bằng bê tông cốt thép, xây thêm một số hạng mục và tiếp tục được trùng tu, tôn tạo nhiều lần nhằm bảo tồn kiến trúc, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân.
Toàn bộ công trình được kiến trúc khép kín theo hình chữ Quốc, dài 23m, rộng 20m (chu vi 86m). Mặt cắt hình chữ Nhị, với giếng trời nằm giữa tạo sự thông thoáng và là nét đặc trưng trong nhiều kiến trúc của người Hoa. Miếu Quan Thánh Đế Quân nhìn từ bên ngoài ấn tượng với bức tường xây và bình phong trang trí hình Lưỡng long tranh châu.
Phía dưới là dòng chữ Quan Thánh Đế Quân, hai bên có hai cổng vào được xây bằng trụ, trang trí câu liễn. Qua cổng là hồ bán nguyệt, tiếp đến là khoảng sân được lát gạch dẫn vào khu vực chính của miếu. Không gian công trình được bố trí hài hòa, gồm hai nếp nhà ba gian, ở giữa có sân nắng.
Hai hành lang Đông – Tây nối liền tiền miếu và hậu miếu, hai bên là Đông Lang và Tây Lang. Mái miếu lợp ngói ống, ngói mũi hài. Phần diềm mái được trang trí bằng những cánh sen làm từ sứ tráng men hoa lam, góp phần tạo nên nét riêng cho công trình.
Dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, bố cục kiến trúc và nhiều chi tiết trang trí truyền thống vẫn được gìn giữ. Ngay tại giếng trời là khoảng sân nắng, một hòn non bộ được bố trí trên hồ nước hình bát giác, tạo nên không gian yên bình, thoáng đãng, đồng thời góp phần điều hòa ánh sáng và kết nối hài hòa các khu vực trong tổng thể kiến trúc của ngôi miếu.
Không gian chính điện nổi bật với bức hoành phi Trung Nghĩa Thiên Thu, thể hiện những giá trị đạo đức gắn với hình tượng Quan Công. Phía dưới là ỷ môn thêu hình Tứ Linh cùng bức đại tự Quan Thánh Đế Quân. Bên trái chính điện là tượng ngựa Xích Thố; bên phải là bộ hành binh khí lỗ bộ.
Trước ban thờ Quan Đế là cửa võng bằng gỗ được chạm khắc công phu, sơn son thếp vàng với những họa tiết cành vàng, lá ngọc. Đây là một trong những hạng mục có giá trị nghệ thuật nổi bật của di tích. Phía dưới cửa võng là bức đại tự cổ khắc dòng chữ Điện Quan Thánh Đế Quân.
Tại trung tâm ban thờ, tượng Quan Đế cao 0,5m ngồi giữa, khoác hồng bào, trong tư thể một tay vuốt vâu, một tay cầm quyển sách. Hai bên là tượng Quan Bình và Châu Xương trong tư thế đứng thi lễ. Phía Tây có ban thờ Thần Tài, phía Đông là ban thờ Mẹ Sanh.
Theo ông Nguyễn Văn Giỏi – người trông coi miếu, miếu Quan Thánh Đế Quân thường xuyên đón người dân và du khách từ nhiều nơi đến viếng. Không gian yên tĩnh, trang nghiêm khiến nơi đây trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều người trong những dịp đầu năm, ngày rằm hay các ngày lễ lớn.
“Miếu là nơi người dân đến thắp hương, cầu mong bình an, sức khỏe và những điều tốt đẹp cho gia đình. Vào dịp tết, lượng người đến viếng đông hơn. Đặc biệt, với nét văn hóa của người Hoa, nhiều gia đình sẽ đến đây thỉnh nhang khoanh, đốt cầu bình an cho gia đạo. Mỗi khoanh nhang cháy được 1 tháng. Đến mùng Một Âm lịch hằng tháng, nhiều gia đình trở lại miếu để thỉnh nhang mới và thắp nhang cho tháng tiếp theo” – ông Giỏi cho biết.
Các ngày lễ là dịp để người dân thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần được thờ phụng và góp phần duy trì những phong tục truyền thống của cộng đồng người Hoa. Tùy từng ngày lễ, nghi thức cúng được thực hiện theo những quy định và tập quán riêng đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Hằng năm, miếu Quan Thánh Đế Quân tổ chức nhiều ngày vía quan trọng. Trong đó có Vía Xanh vào ngày 13 tháng Giêng, Vía Tử vào ngày 13 tháng 5 và Vía Hiến Thánh vào ngày 23 tháng 6 (Âm lịch). Ngoài ra, còn có ngày vía Quan Bình, Châu Xương và Thiên Hậu Thánh Mẫu.
Năm 2001, miếu Quan Thánh Đế Quân được UBND tỉnh Tây Ninh công nhận và xếp hạng di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 271, ngày 27/12/2001.
Nằm giữa khu dân cư đông đúc, miếu Quan Thánh Đế Quân vẫn giữ được nét riêng của một công trình tín ngưỡng truyền thống. Không gian cổ kính cùng hệ thống kiến trúc, hiện vật và những phong tục được lưu truyền đã tạo nên sức hút riêng cho di tích.
Ngôi miếu vẫn là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và nhắc nhớ về những giá trị trung nghĩa, nghĩa tình đã được cộng đồng người Hoa trân trọng, gìn giữ qua nhiều thế hệ./.
