Tây Ninh Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát không chỉ là một khu rừng, mà là một ‘di sản thiên nhiên sống’, nơi lưu giữ hệ sinh thái rừng khộp đặc trưng Đông Nam Bộ.
Bảo tàng hệ sinh thái rừng khộp
Nắng hè phủ vàng lên những tán rừng thưa, gió lùa qua lớp lá khộp khô phát ra thứ âm thanh xào xạc rất riêng của miền Đông Nam Bộ. Ở nơi biên giới thuộc tỉnh Tây Ninh, Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát hiện lên như một “bảo tàng sống” của tự nhiên – nơi vẫn còn lưu giữ gần như nguyên vẹn hệ sinh thái rừng khộp hiếm hoi còn lại.
VQG Lò Gò – Xa Mát không chỉ là một khu rừng, mà là một “di sản thiên nhiên sống”. Ảnh: T.T.
Không ồn ào như những điểm du lịch nổi tiếng, Lò Gò – Xa Mát mang vẻ đẹp mộc mạc, hoang sơ nhưng đầy sức sống. Những thân cây cao vút, tán lá thưa, ánh nắng xuyên qua tạo nên một không gian vừa khắc nghiệt vừa quyến rũ. Mùa mưa, rừng khoác lên mình màu xanh mướt; đến mùa khô, lá rụng nhuộm vàng cả không gian, tạo nên một chu kỳ sinh thái đặc trưng.
Theo ghi nhận, Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát sở hữu hệ sinh thái phong phú với hàng trăm loài động, thực vật, trong đó nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới.
Buổi sớm, khi sương còn giăng nhẹ, tiếng chim gọi bầy vang lên từ những tán cây cao. Những cánh chim giang sen chao liệng trên nền trời, hay loài hồng hoàng xuất hiện nơi vùng đất ngập nước… là những hình ảnh không dễ bắt gặp ở nhiều nơi khác. Sự hiện diện của chúng chính là “thước đo” cho độ nguyên vẹn của hệ sinh thái.
Không chỉ có chim, hệ động vật tại đây còn ghi nhận các loài linh trưởng như khỉ đuôi dài, cùng nhiều loài bò sát, lưỡng cư và côn trùng đặc hữu. Mỗi loài là một mắt xích trong chuỗi sinh thái, góp phần duy trì sự cân bằng tự nhiên.
Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát sở hữu hệ sinh thái phong phú với hàng trăm loài động, thực vật. Ảnh: T.T.
Thảm thực vật cũng đa dạng với nhiều kiểu rừng khác nhau: rừng khộp, rừng tràm, rừng bán thường xanh và các vùng đất ngập nước theo mùa. Sự đan xen này tạo nên nhiều tầng sinh cảnh, giúp hệ sinh thái vận hành ổn định và bền vững.
Giữ màu xanh nơi biên giới
Không chỉ mang giá trị về đa dạng sinh học, Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát còn được xem là “lá phổi xanh” của vùng biên giới Tây Ninh. Những cánh rừng nơi đây góp phần điều hòa khí hậu, giữ nước, chống xói mòn và bảo vệ môi trường sinh thái cho khu vực.
Cán bộ Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát tuần tra bảo vệ rừng. Ảnh: T.T.
Đặc biệt, khu rừng còn giữ vai trò là hành lang sinh thái quan trọng kết nối với các khu bảo tồn thiên nhiên của Campuchia. Sự liên kết này giúp nhiều loài động vật có điều kiện di chuyển, sinh trưởng và duy trì nguồn gen trong môi trường tự nhiên rộng lớn hơn.
Để giữ được màu xanh ấy là cả một quá trình đầy gian nan của lực lượng kiểm lâm và những người làm công tác bảo vệ rừng. Những con đường tuần tra dài hun hút, những ca trực xuyên đêm trong mùa khô hay những lần băng rừng chữa cháy đã trở thành công việc thường nhật.
Mùa khô ở Đông Nam Bộ luôn là giai đoạn nhạy cảm nhất đối với công tác bảo vệ rừng. Chỉ một tàn lửa nhỏ cũng có thể gây ra cháy lớn, đe dọa toàn bộ hệ sinh thái. Vì vậy, lực lượng kiểm lâm phải duy trì chế độ trực 24/24 giờ, thường xuyên tuần tra, kiểm soát và tuyên truyền người dân nâng cao ý thức phòng cháy chữa cháy rừng.
Bên cạnh nguy cơ cháy rừng, tình trạng săn bắt động vật hoang dã cũng từng là nỗi lo đối với công tác bảo tồn. Những chiếc bẫy thú đặt sâu trong rừng không chỉ đe dọa các loài động vật quý hiếm mà còn phá vỡ cân bằng sinh thái tự nhiên.
Trước thực trạng đó, công tác kiểm tra, xử lý vi phạm được tăng cường. Lực lượng chức năng phối hợp với chính quyền địa phương và người dân vùng đệm đẩy mạnh tuyên truyền, vận động cộng đồng cùng tham gia bảo vệ rừng.
Ông Lê Công Hiệu, Giám đốc VQG Lò Gò – Xa Mát chia sẻ công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát. Ảnh: T.T.
Ông Lê Công Hiệu, Giám đốc VQG Lò Gò – Xa Mát cho biết thêm, bên cạnh áp lực từ thời tiết cực đoan trong mùa khô, công tác bảo vệ rừng tại Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát còn đối mặt nhiều khó khăn do địa bàn rộng, giáp biên giới Campuchia với nhiều đường mòn, lối mở. Đặc biệt, vào mùa nắng nóng thường xảy ra tình trạng người dân xâm nhập rừng để săn bắt, lấy mật ong, tiềm ẩn nguy cơ cháy rừng rất cao. Dù từ đầu mùa khô 2025-2026 đến nay chưa ghi nhận vụ cháy rừng nào, nhưng lực lượng bảo vệ rừng vẫn phải duy trì trực 24/24 giờ, tăng cường tuần tra, tuyên truyền và kiểm soát người ra vào rừng.
“Hiện tổng diện tích quản lý của vườn quốc gia gần 30.000ha nhưng lực lượng bảo vệ rừng chỉ có 87 người, trong khi theo định mức cần khoảng 300 nhân lực mới đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ. Bình quân mỗi nhân viên đang phải quản lý diện tích rừng lớn gấp nhiều lần quy định. Không chỉ thiếu nhân lực, trang thiết bị phục vụ phòng, chống cháy rừng cũng còn hạn chế.
Đơn vị hiện mới được đầu tư hai camera quan sát cháy rừng và một thiết bị flycam phục vụ giám sát diện tích rừng bằng công nghệ AI. Trong điều kiện địa bàn rộng, việc tiếp tục đầu tư thêm camera tại các tháp canh và trang bị thêm flycam chuyên dụng là nhu cầu cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, phát hiện sớm nguy cơ cháy và ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng”, ông Lê Công Hiệu nhấn mạnh.
Hướng đi hài hòa giữa bảo tồn và phát triển
Trong bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội ngày càng mạnh mẽ, áp lực lên tài nguyên rừng cũng không ngừng gia tăng. Tuy nhiên, tại Lò Gò – Xa Mát, một hướng đi cân bằng giữa bảo tồn và phát huy giá trị thiên nhiên đang từng bước hình thành.
Du lịch sinh thái được xem là giải pháp giàu tiềm năng. Với cảnh quan hoang sơ, hệ sinh thái đa dạng cùng nhiều giá trị đặc trưng của rừng khộp, nơi đây có điều kiện để trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách yêu thiên nhiên, các nhà nghiên cứu và học sinh, sinh viên tìm hiểu môi trường.
Những hoạt động như tham quan rừng, quan sát chim, khám phá hệ sinh thái hay trải nghiệm thiên nhiên không chỉ tạo thêm nguồn thu mà còn góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.
Vườn quốc gia Lò Gò – Xa Mát đang tập trung triển khai mô hình du lịch rừng, đây là hướng đi bền vững, hài hòa giữa bảo tồn và phát triển sinh kế. Ảnh: T.T.
Theo các chuyên gia môi trường, khi người dân địa phương được hưởng lợi từ rừng thông qua các hoạt động du lịch sinh thái và dịch vụ môi trường rừng, họ sẽ chủ động hơn trong việc tham gia giữ rừng. Đây là hướng đi bền vững, giúp hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn và phát triển sinh kế.
Song song đó, nhiều mô hình sinh kế bền vững ở vùng đệm cũng được triển khai nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên. Việc hỗ trợ người dân phát triển sản xuất phù hợp không chỉ cải thiện đời sống mà còn hạn chế tình trạng xâm lấn, khai thác trái phép trong rừng.
Giữa nhịp sống hiện đại và tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, những cánh rừng nguyên sinh như Lò Gò – Xa Mát trở nên đặc biệt quý giá. Không chỉ là nơi cư trú của muôn loài, khu rừng còn lưu giữ những giá trị tự nhiên, lịch sử và sinh thái mà thiên nhiên đã kiến tạo qua hàng triệu năm.
Giữ rừng hôm nay không đơn thuần là bảo vệ môi trường. Đó còn là giữ lại ký ức của đất đai, của hệ sinh thái và của chính con người. Là giữ tiếng chim vang giữa đại ngàn, giữ những mùa thay lá vàng rực và giữ cả sự sống bền bỉ giữa vùng đất khắc nghiệt.
