Lịch sử của chùa Gò Kén bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XX. Theo lời kể của Đại đức Thích Thiện Nghĩa – Trụ trì nhà chùa hiện nay, Thiền Lâm tự do Hòa thượng Thích Trí Lượng khởi xây vào khoảng năm 1904. Thuở sơ khai, chùa chỉ là một am nhỏ được dựng bằng tranh, tre, nứa đơn sơ trên một gò đất cao.
Cái tên “Gò Kén” vốn không nằm trong văn bản hành chính nhưng lại ăn sâu vào tâm thức người dân địa phương bởi ngôi chùa thuở xưa tọa lạc trên một gò đất cao, xung quanh là rừng cây với những bụi dây kén phát triển xum xuê, rậm rạp. Từ đặc điểm đó, tên gọi “chùa Gò Kén” dần trở nên quen thuộc, song hành cùng tên chính thức là Thiền Lâm tự.
Sau khởi dựng hơn 20 năm, năm 1925, Hòa thượng Thích Từ Phong – đệ tử của Hòa thượng Thích Trí Lượng, cùng các tín đồ Phật giáo đã chung tay xây dựng lại ngôi chùa kiên cố hơn. Nơi đây cũng gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của tôn giáo Cao Đài – tôn giáo bản địa lớn nhất tại Tây Ninh.
Vào ngày 18/11/1926 (tức ngày 15/10 năm Bính Dần), nhà chùa đã cho những vị sáng lập đạo Cao Đài mượn địa điểm để làm nơi khai đạo. Sự kiện này thể hiện tinh thần hòa hợp tôn giáo, khiến nơi đây trở thành điểm giao thoa văn hóa tâm linh đặc biệt của vùng đất Tây Ninh.
Trải qua những năm tháng chiến tranh, chùa Gò Kén bị xuống cấp. Đến năm 1970, chùa tiếp tục được trùng tu và tồn tại đến những năm đầu thập niên 2000. Đến năm 2007, Đại đức Thích Thiện Nghĩa về làm trụ trì tại chùa Gò Kén. Từ đây, Đại đức bắt đầu vận động phật tử gần xa cùng nhà hảo tâm chung tay xây dựng chùa Gò Kén trở thành một quần thể kiến trúc văn hóa – tâm linh, nơi mọi người có thể tìm đến vãng cảnh thư giãn hay thành tâm nguyện cầu trước chư phật, bồ tát.
Vào năm 2012, trong đợt đại trùng tu, phần chính điện đã được thay đổi lớp gạch. Thầy Thích Thiện Nghĩa chia sẻ, chùa đã thu mua khoảng 70.000 viên gạch thẻ cũ để tái sử dụng. Cấu trúc tường rất đặc biệt với bên trong là 2 lớp gạch ống hiện đại để bảo đảm độ vững chắc, bên ngoài ốp gạch thẻ cũ đã được cưa đôi. Việc thi công đòi hỏi sự kiên nhẫn mỗi ngày thợ chỉ xây được vài mét vuông vì phải căn chỉnh từng viên cho thật chuẩn xác, sau đó mới phủ một lớp keo chống thấm để bảo vệ vẻ mộc mạc của gạch.
Cùng với việc sử dụng chất liệu gạch mang tính hoài cổ, chùa Gò Kén còn được mở rộng thêm với 2 dãy hành lang, mái nhà lợp ngói đỏ, mái đao cong vút được đắp nổi hoa văn đầu rồng tạo nên nét thanh thoát đặc trưng của kiến trúc Á Đông. Bên trong chánh điện chùa Gò Kén nổi bật với nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, phủ lớp sơn son thếp vàng lộng lẫy, tạo nên vẻ uy nghiêm và linh thiêng. Những bức hoành phi, câu đối cùng họa tiết rồng uốn lượn được bố trí dày đặc, vừa thể hiện nét mỹ thuật truyền thống, vừa tôn lên sự trang nghiêm của chốn thờ tự.
Chánh điện được bài trí 14 bàn thờ làm từ gỗ trắc, cẩm lai. Trung tâm là bàn thờ chính cao khoảng 3m, tôn trí các tượng Phật A Di Đà, Quan Âm, Thế Chí, Thích Ca cùng A Nan và Ca Diếp. Dọc hai bên vách là 8 bàn thờ phụ thờ Thập bát La Hán, Đạt Ma, Địa Tạng… tạo nên không gian thờ tự phong phú, đậm dấu ấn Phật giáo Bắc tông truyền thống.
Đại đức Thích Thiện Nghĩa cho biết, từ năm 2012-2024, với sự chung tay, góp sức của đông đảo phật tử, nhà hảo tâm gần xa, chùa đã xây dựng 15 công trình Phật giáo.
Bước qua cổng Tam quan được xây dựng bề thế, du khách sẽ lạc vào một không gian tràn ngập bóng mát và những công trình kiến trúc Phật giáo đồ sộ. Tọa lạc ngay trước sân chùa, bức tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tham thiền dưới bóng cây bồ đề được xây dựng năm 2009 tạo nên vẻ bình an tự tại ngay từ khi bước vào.
Bên trái của ngôi chùa là bức tượng Bồ tát Quán Thế Âm cao 25m, đứng trên đầu một con rồng cao 7m. Đây được xem là điểm nhấn “nhận diện” chùa Gò Kén từ phía xa. Bên phải chùa là các công trình nổi bật như tượng Phật nhập Niết bàn với chiều dài 25m, uy nghiêm và thanh tịnh; Bảo tháp Xá lợi cao 9 tầng được thầy Thích Thiện Nghĩa cho xây dựng theo một bức tranh thủy mặc được thờ tại bàn thờ Tổ hàng trăm năm trước.
Ngoài ra, nơi đây còn có các công trình khác như Điện thờ Đức Phật Di Lặc, vườn Lâm Tỳ Ni, Ngũ Hành Sơn… Đặc biệt, khu vực Kinh luân (bánh xe cầu nguyện) mới hoàn thành cách đây khoảng 3 năm cũng là một điểm nhấn mới của chùa.
Không chỉ dừng lại ở việc thờ tự, chùa Gò Kén còn đang mở rộng các công trình mang ý nghĩa xã hội và giáo dục. Dự kiến vào ngày 09/4 Âm lịch tới đây, nhà chùa sẽ đúc tượng Bác Hồ, đại tướng Võ Nguyên Giáp và cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng để đặt tại “Ngôi nhà Bác Hồ” – công trình được vừa hoàn thành sau 1,5 năm thi công. Bên cạnh đó, vào ngày 06/4, chùa chính thức khởi công xây dựng Giảng đường Phật học với sức chứa lên đến 700 người. Đây được kỳ vọng sẽ trở thành nơi tu tập, giảng dạy Phật pháp và tổ chức các hoạt động văn hóa cho cộng đồng địa phương.
Đại đức Thích Thiện Nghĩa chia sẻ: “Thầy mong ước xây dựng ngôi chùa Thiền Lâm trở thành một khu văn hóa – tâm linh. Dù trùng tu nhưng thầy vẫn giữ lại mặt dựng đặc trưng của chùa cùng những gian thờ bên trong như từ trăm năm trước. Việc gìn giữ, tôn tạo không chỉ để phục vụ phật tử tu học mà còn để lưu giữ giá trị lịch sử, văn hóa cho các thế hệ mai sau. Thầy rất mừng khi chùa Gò Kén ngày càng có nhiều du khách đến tham quan, cảm nhận được sự thanh tịnh, an yên và trân trọng những giá trị tốt đẹp của đạo và đời”.
Hằng năm, chùa Gò Kén được nhiều người biết đến là dịp Đại lễ Khánh đản Bồ tát Quán Thế Âm vào ngày 18-19/02 Âm lịch. Trong thời gian này, nhà chùa tổ chức nhiều hoạt động lễ như trai đàn cầu quốc thái dân an; lễ diễu hành xe hoa; lễ thả hội hoa đăng vào buổi chiều. Đặc biệt, ở phần hội là tiệc buffet chay phục vụ phật tử và du khách với hàng trăm gian hàng.
Với sự kết hợp giữa giá trị lịch sử lâu đời, mối liên kết tôn giáo độc đáo và những tâm huyết trong kiến trúc, chùa Gò Kén đã vượt xa khuôn khổ của một cơ sở tôn giáo đơn thuần. Nơi đây đã trở thành một “danh lam thắng cảnh” biểu tượng, nơi người dân Tây Ninh và du khách thập phương có thể tìm thấy sự thư thái trong tâm hồn và cảm nhận được dòng chảy lịch sử hơn 100 năm của vùng đất này./.
