Chùa Tôn Thạnh, tọa lạc tại xã Mỹ Lộc, được khởi công xây dựng vào năm 1808, là ngôi chùa cổ nhất tỉnh Tây Ninh. Ban đầu mang tên Lan Nhã, sau đó đổi thành Tông Thạnh. Đến năm 1841, để tránh húy kỵ vua Thiệu Trị (Miên Tông), chùa chính thức mang tên Tôn Thạnh và giữ nguyên cho đến ngày nay.

Thiền sư Viên Ngộ là người đã kiến tạo chùa Tôn Thạnh với kiến trúc 3 gian, mang đậm phong cách nhà truyền thống Nam Bộ, thể hiện sự giao thoa văn hóa và tín ngưỡng đặc trưng của vùng đất này.

Trải qua gần 220 năm lịch sử, chùa Tôn Thạnh vẫn giữ được gần như nguyên vẹn những nét kiến trúc cổ kính, trầm mặc. Với giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, năm 1997, ngôi chùa đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Mái chùa được lợp bằng ngói âm dương truyền thống, một đặc trưng kiến trúc cổ kính của nhiều ngôi chùa Nam Bộ. Dù đã trải qua gần 220 năm cùng nhiều lần trùng tu, tôn tạo, chùa Tôn Thạnh vẫn giữ được vẻ cổ kính, trầm mặc với những đường nét kiến trúc mang đậm dấu ấn thời gian.

Chánh điện chùa được dựng hoàn toàn bằng gỗ căm xe, một loại gỗ quý nổi tiếng với độ bền vượt trội và khả năng chống mối mọt hiệu quả. Sau hàng trăm năm tồn tại, hệ thống cột, kèo và cửa gỗ vẫn còn khá nguyên vẹn, góp phần tạo nên vẻ cổ kính và giá trị kiến trúc đặc sắc của ngôi chùa.

Không chỉ phần khung chính, hệ thống cột, kèo và đòn tay ở mái chánh điện cũng được chế tác từ gỗ căm xe. Đây là loại gỗ quý có độ cứng cao, kết cấu bền chắc và khả năng chống mối mọt tự nhiên. Trải qua hàng trăm năm, nhiều cấu kiện gỗ vẫn giữ được sự vững chãi, bề mặt ngày càng bóng mịn, minh chứng cho sự bền bỉ của vật liệu và kỹ thuật xây dựng truyền thống.

Chùa Tôn Thạnh gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu trong những năm đầu kháng Pháp. Theo sử liệu, từ năm 1859 đến 1861, cụ đã lưu trú tại chùa, mở lớp dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho người dân. Tại đây, cụ cũng âm thầm sáng tác thơ văn yêu nước, cổ vũ tinh thần đấu tranh chống thực dân Pháp và góp phần tập hợp, động viên nghĩa quân trong vùng.

Ngôi chùa còn được xem là nơi Nguyễn Đình Chiểu sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị, trong đó có truyện thơ Lục Vân Tiên và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam, còn được lưu truyền và nhắc nhớ đến ngày nay.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, Đại đức Thích Tắc Hòa, Quản sự chùa Tôn Thạnh cho biết, chùa hiện lưu giữ hai hiện vật có tuổi đời lâu năm nhất là đại hồng chung và tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát. Cả hai đều được đúc bằng đồng, có niên đại khoảng 200 năm và vẫn được bảo quản khá nguyên vẹn đến nay.

Theo Đại đức Thích Tắc Hòa, tương truyền trong lịch sử hình thành chùa, tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát được Thiền sư Viên Ngộ cho đúc bằng đồng. Tuy nhiên, ở lần đúc đầu tiên, phía sau tượng xuất hiện một lỗ khuyết nên chưa đạt như mong muốn.

“Thiền sư Viên Ngộ sau đó phát nguyện đúc lại tượng. Tương truyền, trước khi thực hiện lần đúc thứ hai, ngài đã khấn nguyện và cắt ngón tay trỏ của mình cho vào khuôn đúc. Đến lần thứ hai, pho tượng mới hoàn thành trọn vẹn”, Đại đức Thích Tắc Hòa chia sẻ.

Không chỉ là ngôi chùa cổ có giá trị lịch sử, văn hóa, chùa Tôn Thạnh còn là điểm sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của người dân và du khách gần xa. Mỗi ngày, chùa đón nhiều lượt khách đến tham quan, chiêm bái và tìm hiểu về lịch sử ngôi cổ tự hơn 200 năm tuổi.

Khuôn viên chùa Tôn Thạnh được bao phủ bởi nhiều cây xanh cổ thụ, tạo nên không gian yên bình, thoáng đãng và rợp bóng mát quanh năm. Ngay trước cổng chùa là tượng Quan Thế Âm Bồ Tát uy nghiêm hướng ra lối vào, phía dưới là hồ nước nuôi nhiều loại cá, tạo nên một cảnh quan hài hòa và thanh tịnh.

Trải qua hơn 200 năm lịch sử, chùa Tôn Thạnh đã nhiều lần được trùng tu, tôn tạo và xây dựng thêm một số hạng mục mới để đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân. Hiện khuôn viên chùa rộng khoảng 2ha, song những công trình kiến trúc cổ cùng không gian trầm mặc đặc trưng vẫn được gìn giữ, góp phần bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa của ngôi cổ tự nổi tiếng ở Tây Ninh.

Chùa Tôn Thạnh tọa lạc trên tuyến đường ĐT835, thuộc xã Mỹ Lộc, tỉnh Tây Ninh (Đồ họa: An Huy).