Những giai thoại từ thuở ấu thơ
Ngay từ thuở nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, ham học, có trí nhớ hiếm có và khả năng ứng khẩu thơ văn. Chính những phẩm chất ấy đã trở thành nền tảng cho nhiều giai thoại về tài năng của ông được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Trong số đó, nổi tiếng nhất là câu chuyện gắn với bài thơ “Rắn đầu biếng học”. Một lần đang tắm ao cùng bạn, cậu bé Đôn gặp một vị quan đến thăm cha mình là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ. Khi vị khách hỏi đường, cậu bé nhanh trí đố chữ khiến ông không khỏi bất ngờ. Vào đến nhà, nghe kể lại sự việc, người cha nghiêm khắc định phạt con vì cho rằng quá nghịch ngợm. Thấy cậu bé lanh lợi, vị khách bèn ra đề làm một bài thơ Nôm thất ngôn bát cú với ý tự răn mình chăm học. Chỉ trong chốc lát, cậu bé liền ứng khẩu:
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học lẽ không tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng lếu láo,
Lằn lưng cam chịu vết roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ xin siêng học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
Bài thơ khiến vị khách hết sức kinh ngạc. Không chỉ đúng niêm luật của thể thất ngôn bát cú, bài thơ còn khéo léo lồng ghép tên một số loài rắn và những hình ảnh gợi liên tưởng, thể hiện khả năng chơi chữ cùng tư duy ứng biến sắc sảo của cậu bé.
Không chỉ nổi tiếng với tài ứng đối, nhiều giai thoại còn kể về trí nhớ đặc biệt của Lê Quý Đôn. Tương truyền, khi còn nhỏ, cậu từng xem qua cuốn sổ ghi nợ của một bà cụ bán nước. Ít lâu sau, quán nước bị hỏa hoạn, cuốn sổ cũng cháy theo. Trước sự lo lắng của bà cụ, cậu bé đã nhớ lại gần như đầy đủ tên những người còn nợ cùng các khoản ghi trong sổ để chép lại. Khi đối chiếu, các khoản ghi đều không sai lệch.
Dẫu mang màu sắc truyền tụng, những giai thoại ấy vẫn góp phần khắc họa hình ảnh Lê Quý Đôn với trí tuệ, năng khiếu văn chương, trí nhớ phi thường và tài ứng đối sắc sảo ngay từ thuở thiếu thời, đồng thời phản ánh sự ngưỡng mộ của người đương thời đối với tài năng của vị học giả.
Tài trí lưu truyền cùng năm tháng
Không chỉ nổi tiếng từ thuở nhỏ, khi trưởng thành, Lê Quý Đôn tiếp tục được biết đến là một học giả uyên bác với vốn tri thức sâu rộng. Nhiều câu chuyện lưu truyền về những chuyến đi sứ đã góp phần khắc họa rõ nét tài học và trí nhớ hiếm có của ông. Một trong số đó kể rằng, sau khi đọc một bộ sách quý trong thư trai của một học sĩ Trung Hoa, ông trở về nước và ghi chép lại gần như toàn bộ nội dung từ trí nhớ. Chủ nhân thư trai vô cùng kinh ngạc, ví ông như sao Văn Khúc của phương Nam.
Không chỉ nổi bật về học vấn, nhiều câu chuyện còn ca ngợi tài ứng đối của Lê Quý Đôn trong hoạt động bang giao. Tương truyền, sau khi đã cáo quan về quê chuyên tâm đọc sách và biên soạn trước tác, khi đoàn sứ thần nhà Thanh sang Đại Việt và dùng một câu đố bằng chữ Hán để thử tài triều đình, nhà vua đã cho người mời ông vào kinh trợ giúp. Sau khi xem câu đố, Lê Quý Đôn nhanh chóng hiểu được ẩn ý và giúp triều đình giải đáp thấu đáo. Theo lời truyền tụng, vị sứ thần sau đó đã đứng dậy vái bốn vái để bày tỏ sự kính trọng đối với tài học của vị học giả nước Nam. Dẫu mang màu sắc truyền tụng, câu chuyện vẫn phản ánh sự ngưỡng mộ của người xưa đối với trí tuệ và bản lĩnh ứng đối của Lê Quý Đôn.
Bên cạnh những giai thoại được lưu truyền trong dân gian, tài năng của Lê Quý Đôn còn được chính người đương thời ghi nhận. Học trò của ông là Bùi Huy Bích từng nhận xét: “Thông minh nhất đời, đọc rộng các sách, soạn ra văn chương đủ dạy đời và lưu truyền về sau; nước ta trong vài trăm năm nay mới có một người như thầy”. Nhiều thập niên sau, sử gia Phan Huy Chú cũng dành cho ông sự đánh giá đặc biệt: “Ông tư chất khác đời, thông minh hơn người… Bình sinh làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ, rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng ở trên đời”. Những lời nhận xét ấy cho thấy hình tượng Lê Quý Đôn không chỉ được bồi đắp từ các giai thoại lưu truyền mà còn được khẳng định bằng sự ghi nhận của các học giả qua nhiều thế hệ.
Trải qua ba thế kỷ, những giai thoại về Lê Quý Đôn vẫn được lưu truyền như một phần ký ức văn hóa của dân tộc. Dẫu mang màu sắc dân gian, những câu chuyện ấy không chỉ góp phần tôn vinh một trí tuệ kiệt xuất mà còn phản ánh sự kính trọng của nhiều thế hệ đối với vị học giả lớn. Qua đó, tinh thần hiếu học, niềm say mê tri thức và khát vọng cống hiến của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa qua nhiều thế hệ.
Dương Miền
