Tấm gương yêu nước, thương dân
Mồ côi cha mẹ từ nhỏ, Nguyễn Sinh Sắc (Sn 1862) được nhà nho Hoàng Xuân Đường nhận làm con nuôi và cho học hành tử tế. Sau đó, Cụ vào Vinh tham dự kì thi Hương và đỗ cử nhân. Sau đó được Cụ Hoàng gả con gái của mình là Hoàng Thị Loan làm vợ. Về sau, Cụ đỗ Phó bảng và ra làm quan cho nhà Nguyễn. Cuối đời, ông sinh sống và làm nghề dạy học, bốc thuốc trị bệnh cho bà con tại làng Hòa An, Cao Lãnh, Đồng Tháp.
Khu di tích mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc được khởi công xây dựng vào tháng 8/1975 và khánh thành vào tháng 12/1977. Với diện tích 3,6ha, khu di tích được chia thành ba khu vực chính gồm: Khu lăng mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, Nhà sàn Bác Hồ và Ao sen.
Ngôi mộ Cụ Phó bảng quay về hướng Đông, có mái hình cánh sen cách điệu giống hình dáng bàn tay xòe úp xuống; trên mái đắp nổi tượng chín con rồng, tượng trưng cho các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long luôn che chở và bảo vệ ngôi mộ người chí sĩ yêu nước.
 |
| Phía trước cổng Khu di tích Quốc gia đặc biệt khu mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. |
Khuôn viên lăng mộ có nhiều loại cây cảnh, hoa trái quý hiếm được bà con khắp cả nước mang về trồng lưu niệm, đặc biệt là cây khế gần 300 tuổi (nằm bên trái mộ) và cây sộp hơn 300 tuổi (nằm bên phải mộ). Phía trước mộ là ao sen hình ngôi sao 5 cánh, chính giữa sừng sững một đài sen trắng cách điệu cao gần 7m, tượng trưng cho cuộc đời thanh bạch, lương tâm trong sáng của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và đó cũng là biểu tượng cho quê hương Đồng Tháp – thuần khiết như hồn sen.
Bên trong vòm mộ được phủ bằng một cánh sen úp xuống để che nắng – che mưa; trên những cánh sen này tạc hình chín đầu rồng – biểu tượng cho dân tộc Việt Nam là “Con Rồng – Cháu Tiên”, đồng thời nói lên niềm tự hào to lớn của đồng bào vùng châu thổ đồng bằng sông Cửu Long.
Cạnh đấy, một ngôi nhà truyền thống được dựng lên, bên trong có những dấu ấn về cuộc đời hoạt động của Cụ Phó bảng được tái hiện với những kỉ vật trong chủ đề: “Kỉ vật của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc” nhằm giới thiệu thân thế, sự nghiệp Cụ Phó bảng với nhiều hình ảnh, tư liệu mang tính khoa học và những chi tiết đầy đủ về lí lịch và gia đình Cụ, nhất là căn cứ “Nhất triều đăng khoa lục” xác minh rõ Cụ thi đỗ Phó bảng năm Thành Thái thứ 16. Cụ vào Huế làm Tri huyện từ tháng 10/1909 đến tháng 1/1910. Cụ vào Sài Gòn năm 1911 và đến năm 1920, Cụ trở ra Phan Thiết đến năm 1923. Sau thời gian này, Cụ đến Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang, rồi di chuyển nhiều lần trong tỉnh Long Xuyên – Châu Đốc, trú ngụ tại chùa Giồng Thành – Tân Châu, rồi đến Sa Đéc… và cuối cùng cư trú tại Cao Lãnh và mất ngày 26/11/1929.
 |
Trước đây, chỗ an táng Cụ Phó bảng là khu vườn tre, ao nước hoang vu, thỉnh thoảng mới có một vài người đến cúng vái, gọi là Miếu Trời sanh. Về sau được trùng tu trông khá khang trang. Thời Pháp thuộc, mặc dù giặc theo dõi gắt gao nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhân dân địa phương thường xuyên chăm sóc mộ Cụ một cách chu đáo. Trong kháng chiến chống Mỹ, giặc luôn rình rập những người lui tới khu vực này. Trong những dịp lễ, Tết, Thanh minh,… chúng canh gác suốt ngày đêm. Song, sáng hôm sau, chúng phải giật mình và khiếp đảm, vì ngôi mộ đã được quét vôi mới, như khẳng định lòng thành kính, biết ơn vô bờ của Nhân dân với vị thân sinh ra người con ưu tú của dân tộc – lãnh tụ Hồ Chí Minh.
Hiện trong khuôn viên Khu di tích lịch sử mộ Cụ Phó bảng, khách viếng thăm còn được chiêm ngưỡng ngôi nhà sàn Bác Hồ được xây dựng theo nguyên mẫu nhà sàn Bác Hồ ở Hà Nội.
Trở thành lễ hội lớn của Đồng Tháp
Còn nhớ, trong dịp kỉ niệm 81 năm (1929 – 2010), ngày mất của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, Tỉnh ủy, UBND tỉnh Đồng Tháp đã tổ chức Lễ khánh thành công trình bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị khu di tích mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc trên diện tích 91.126m2. Trong đó, đất bảo tồn, tôn tạo là 26.113m2, đất tái hiện lịch sử gần 8.000m2, đất tái hiện làng Hòa An cổ trên 22.000m2, đất dành để vui chơi-giải trí và dịch vụ đón tiếp khách gần 25.000m2 và đất làm hệ thống đường giao thông cùng các hạng mục khác trên 10.000m2… Tổng kinh phí đầu tư hơn 95 tỉ đồng.
Nổi bật là việc phục dựng lại một góc làng Hòa An xưa – nơi lần đầu Cụ Nguyễn Sinh Sắc đến hoạt động và tái hiện lại một góc hình ảnh hoạt động đặc trưng của làng quê Nam Bộ, với những ngôi nhà gỗ có kiến trúc cổ truyền thống, được xây dựng tỉ lệ 1/1 như: nhà chữ đinh, nhà bát dần, nhà nọc ngựa, nhà sàn… Trong những ngôi nhà này được bày trí với không gian chính, phụ, thể hiện nếp ăn, nếp ở, thờ cúng tổ tiên, ông bà mang đậm bản sắc văn hóa và tính cách con người làng Hòa An xưa. Cùng với không gian nhà ở, một số hình ảnh sinh động về sinh hoạt của những làng nghề tiêu biểu của người dân Hòa An xưa là nghề trồng và xắt thuốc lá; làng nghề chằm lá lợp nhà, nghề mộc, nghề rèn và xay lúa, giã gạo từng là niềm tự hào về khối óc và bàn tay tài hoa đầy sáng tạo của người dân làng Hòa An… Năm 2025, khu di tích lịch sử mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tiếp tục được đầu tư, để hoàn thành công trình bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị khu di tích Nguyễn Sinh Sắc. UBND tỉnh Đồng Tháp đã quyết định tổ chức ngày giỗ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc hằng năm thành Lễ hội, với quy mô tổ chức thật đa dạng, phong phú, sinh động, hấp dẫn, độc đáo và trang trọng.
Nhân ngày mất lần thứ 96 (1929 – 2025) của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, ngày 16/12/2025, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Đồng Tháp đã tổ chức trọng thể Lễ đón nhận Bằng Di tích Quốc gia đặc biệt Khu di tích lịch sử mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc và chuỗi sự kiện lễ, hội quy mô cấp tỉnh, để thể hiện tấm lòng tôn kính, biết ơn sâu sắc của Nhân dân đối với công lao, đạo đức, nhân cách cao cả của thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Đồng thời, quảng bá tiềm năng du lịch, giới thiệu bản sắc văn hóa và các sản phẩm du lịch Đồng Tháp tới du khách; từng bước xây dựng, nâng cao chất lượng các sản phẩm du lịch, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hóa – xã hội vùng đất Sen hồng Đồng Tháp.
