Dấu chân người mở đất
Theo những người lớn tuổi tại địa phương, tên gọi đình Rừng Muỗi gắn liền với sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Trước đây, nơi xây dựng đình là một gò đất cao giữa khu vực cây cối rậm rạp như rừng, bưng biền ngập nước và rất nhiều muỗi.
Cũng như các đình làng khác, đình Rừng Muỗi được xây dựng sau khi làng Tân Mỹ hình thành và được đoán định là khoảng sau năm 1836. Những người có công vận động lập đình là ông Nguyễn Văn Miêng và ông Võ Văn Sót, đại diện cho các dòng họ tiên phong đến khai khẩn vùng đất này. Trong đó, dòng họ Võ được biết đến là những người từ miền Trung theo dòng người Nam tiến vào vùng đất này khai hoang và ổn định cuộc sống.
Ban đầu, đình chỉ là một ngôi miếu nhỏ, cột tre, lợp lá. Khi cuộc sống dân làng dần ổn định, đình được xây dựng lại khang trang hơn với cột gỗ quý, mái ngói âm dương, nền lát gạch tàu. Đình Rừng Muỗi thờ Thành hoàng Bổn cảnh, các bậc Tiền hiền khai khẩn, Hậu hiền khai cơ.
Hằng năm, người dân tổ chức lễ Kỳ yên vào tháng Giêng cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Ngoài ra, đình còn tổ chức lễ Cầu Bông và có bàn thờ Thần Nông, ông Hổ trước sân đình như một minh chứng cụ thể về những ngày khai hoang, mở đất cùng đời sống dựa vào nông nghiệp của người dân vùng Tân Mỹ trước đây.
Điều đặc biệt là dù trải qua thăng trầm lịch sử, chiến tranh ác liệt khiến đình Rừng Muỗi nhiều lần bị đốt phá thì đình vẫn được dựng lại và các lễ cúng vẫn được giữ gìn cho đến hôm nay. Điều đó thể hiện sự kiên định trong tín ngưỡng của người dân.
Một lòng vì cách mạng
Đình Rừng Muỗi không chỉ là minh chứng cho thời mở đất mà còn là lời khẳng định cho tấm lòng kiên trung vì cách mạng của người dân vùng Tân Mỹ, Hậu Nghĩa.
Trong 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đình Rừng Muỗi còn trở thành một căn cứ cách mạng quan trọng gắn liền với những trang sử đấu tranh kiên cường của quân, dân vùng đất này.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), đình là nơi hỗ trợ đắc lực cho các hoạt động của lực lượng du kích địa phương. Nhờ vị trí kín đáo giữa rừng rậm, đình được sử dụng làm nơi tập kết, cất giấu hàng hóa và chiến lợi phẩm thu được sau các trận đánh.
Tháng 4/1947, sau khi lực lượng kháng chiến phục kích tại ngã tư Tân Mỹ, chặn đoàn xe vận chuyển đường từ Nhà máy Hiệp Hòa về Sài Gòn, quân Pháp đã điên cuồng bắn phá làng và đốt phá đình Rừng Muỗi. Tuy vậy, ngay sau đó, ngôi đình tiếp tục được người dân Tân Mỹ dựng lại, khẳng định ý chí không khuất phục trước kẻ thù.
Bước sang thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ (1954-1975), đình Rừng Muỗi giữ vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng. Với địa hình rừng rậm bao bọc, lại nằm ở vị trí giáp ranh Sài Gòn, nơi đây trở thành căn cứ đa chức năng của lực lượng cách mạng: từ địa điểm hội họp, trạm liên lạc, trung chuyển vũ khí, lương thực cho đến cơ sở nuôi giấu, chăm sóc thương binh.
Trong Chiến dịch Mậu Thân năm 1968, nhiều đơn vị vũ trang của tỉnh đã chọn đình Rừng Muỗi làm điểm dừng chân trước khi tiến công vào Sài Gòn. Đáng chú ý, các đồng chí trong Bộ Chỉ huy cao cấp Chiến dịch Mậu Thân từng đến đây để khảo sát vùng ven và móc nối với các cơ sở nội đô, cho thấy vị trí đặc biệt của đình trong mạng lưới căn cứ cách mạng. Chính vì vai trò ấy, đình Rừng Muỗi trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của địch.
Năm 1970, bằng hỏa lực mạnh và oanh tạc cơ, quân Mỹ đã hủy diệt hoàn toàn khu rừng và ngôi đình, đồng thời đốn hạ hàng loạt cây gỗ quý. Dẫu vậy, người dân Tân Mỹ vẫn một lòng theo cách mạng, che chở, nuôi giấu cán bộ, bộ đội cho đến ngày đất nước thống nhất.
Và bia ghi danh liệt sĩ trong sân đình Rừng Muỗi là một minh chứng cụ thể cho tấm lòng kiên trung ấy. Những người con vùng đất này đã ngã xuống vì tự do, độc lập của quê hương.
Thắp xong nén nhang tại bia liệt sĩ, ông Lê Tôn Hoàng chầm chậm lau sạch bia. Ông Hoàng nói: “Trong số các liệt sĩ này, có cả anh của tôi. Hồi kháng chiến, người dân vùng này đều theo cách mạng. Bởi vậy bây giờ, đình giống như một “địa chỉ đỏ” ở địa phương, Đoàn Thanh niên xã cũng thường xuyên lui tới dọn vệ sinh và làm công tác giáo dục truyền thống tại đình”.
Ngày nay, đình Rừng Muỗi tiếp tục là điểm nối giữa quá khứ và hiện tại. Người dân cùng nhau trồng lại rừng cây quanh đình để gợi nhắc hình ảnh “Rừng Muỗi” thuở ban sơ.
Ông Hoàng cho biết, để phần nào lưu giữ lại chút ký ức xưa về những năm tháng đấu tranh của cha ông, khi đất nước thống nhất, người dân trong vùng thống nhất cùng nhau trồng lại cây quanh đình, để thế hệ sau có thể hình dung phần nào. Bởi vậy, giờ đây, đình Rừng Muỗi vẫn nép mình dưới những cội cây và được bao bọc bởi một khu rừng nhỏ.
Có thể ví đình Rừng Muỗi như một “mỏ neo” ở vùng Tân Mỹ, vừa là minh chứng cho những ngày cha ông đi mở đất lại là biểu tượng của lòng yêu nước.
Ngôi đình, dù ở vị trí có phần vắng vẻ và heo hút nhưng vẫn được người dân chăm sóc và gìn giữ. Lễ Kỳ Yên, họ vẫn quay về chung tay tổ chức như một cách nhắc nhở nhau về những công ơn của tiền nhân đã mở đất và giữ đất./.
