Những năm đầu thập niên 1960, cục diện cách mạng miền Nam có những bước chuyển biến mang tính bước ngoặt. Sau khi phong trào Đồng khởi (năm 1960) lan rộng khắp nơi, làm lung lay tận gốc rễ chính quyền tay sai, chiến lược “tố cộng, diệt cộng” của Mỹ-ngụy chính thức phá sản.
Để cứu vãn tình thế, đế quốc Mỹ nhanh chóng chuyển sang chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”. Trong chiến lược mới này, địch lấy hệ thống “ấp chiến lược” làm xương sống, ráo riết thực hiện mưu đồ gom dân, lập vành đai trắng nhằm kiểm soát nông thôn, cô lập hoàn toàn lực lượng cách mạng khỏi Nhân dân và dập tắt các phong trào đấu tranh yêu nước.
Trước tình hình nghiêm trọng đó, yêu cầu xây dựng, củng cố và mở rộng các căn cứ địa cách mạng để làm nơi đứng chân cho lực lượng vũ trang và đầu não chỉ đạo trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết. Tháng 8/1961, Tỉnh ủy Tây Ninh quyết định tách huyện Phú Khương để thành lập căn cứ huyện Tòa Thánh.
Sự kiện này được xem là một dấu mốc đáp ứng kịp thời nguyện vọng cháy bỏng của đông đảo cán bộ, đảng viên và quần chúng Nhân dân sau nhiều năm ròng rã kiên cường bám đất, giữ vững phong trào mật. Ngay từ những ngày đầu xây dựng, Huyện ủy Tòa Thánh đã có tầm nhìn chiến lược sắc bén khi chủ trương thiết lập hệ thống căn cứ theo thế liên hoàn.
Hệ thống này vừa bảo đảm tính bí mật, linh hoạt để chỉ đạo phong trào quần chúng, vừa sẵn sàng tổ chức chiến đấu tại chỗ và cơ động nhanh chóng trước các cuộc càn quét, bao vây liên tục từ phía kẻ thù.
Trong suốt những năm dài đối mặt với “bom cày, đạn xới”, dù căn cứ nhiều lần phải chuyển địa điểm để bảo toàn lực lượng, Huyện ủy vẫn luôn duy trì 2 chốt chiến lược trọng yếu để hỗ trợ và tiếp ứng chặt chẽ cho nhau. Chốt thứ nhất dựa vào địa thế hiểm trở của núi Bà Đen, kiểm soát và bao quát toàn bộ vùng Tây Bắc huyện Tòa Thánh. Chốt thứ 2 là Căn cứ Năm Trại tọa lạc ngay trong khu rừng 16ha rậm rạp, đóng vai trò như một “căn cứ tiền phương” lòng chảo của huyện.
Tại căn cứ Năm Trại, một thế trận chiến tranh Nhân dân độc đáo đã được hình thành. Toàn bộ khu căn cứ được bao bọc bởi hệ thống giao thông hào, hầm chông, công sự chiến đấu, bãi chông và trái gài được bố trí liên hoàn, dày đặc. Lực lượng du kích các xã, ấp phối hợp chặt chẽ bộ đội địa phương huyện tạo thành một trận đồ phòng thủ chủ động gắn liền với tiến công, sẵn sàng bẻ gãy các mũi đánh phá của địch từ nhiều hướng, bảo vệ an toàn cho cơ quan đầu não.
Điểm đặc biệt và cũng là thử thách lớn nhất đối với Huyện ủy Tòa Thánh lúc bấy giờ là căn cứ phải hoạt động ngay trong lòng vùng tôn giáo Cao Đài – một địa bàn có đặc điểm chính trị, xã hội và tâm lý quần chúng hết sức phức tạp. Đây là nơi Mỹ-ngụy luôn dồn tâm sức, sử dụng mọi thủ đoạn tinh vi từ mua chuộc, đến lợi dụng chiêu bài tôn giáo để chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc, biến nơi đây thành hậu phương an toàn của chúng.
Trước tình thế đó, Huyện ủy Tòa Thánh xác định bên cạnh mặt trận đấu tranh vũ trang, công tác vận động quần chúng tín đồ Cao Đài chính là nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa sống còn. Từ thực tiễn khốc liệt đó, đội ngũ cán bộ làm công tác vận động Cao Đài chuyên trách đã ra đời.
Với phương châm “bám cơ sở, bám lòng dân”, các cán bộ cách mạng đã không quản ngại hiểm nguy, bí mật thâm nhập vào từng xóm đạo, từng gia đình cơ sở. Họ không chỉ tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam mà còn kiên trì, khéo léo giải thích cho đồng bào, tín đồ hiểu rõ bản chất và âm mưu đen tối của kẻ thù khi lợi dụng đức tin tôn giáo phục vụ cho chiến tranh xâm lược.
Nhờ sự kiên trì và chân thành, cách mạng đã khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần dân tộc ẩn sâu trong mỗi người dân xóm đạo. Từ đó, từng bước vận động Nhân dân đồng lòng đứng lên, đoàn kết chặt chẽ cùng lực lượng vũ trang đấu tranh đòi hòa bình, độc lập dân tộc và thống nhất đất nước. Nhân dân chính là những “bức tường thành” vững chắc nhất, tiếp tế lương thực, thuốc men và che giấu cán bộ ngay trước mũi giày đồn bót giặc.
Có thể khẳng định, lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển của căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh – căn cứ Năm Trại là một thiên anh hùng ca về lòng trung thành, ý chí kiên định và tinh thần chịu đựng gian khổ của quân – dân Hòa Thành. Từ một vùng đất chịu áp lực đè nặng bởi bộ máy quân sự khổng lồ và các âm mưu chính trị – tôn giáo phức tạp, nơi đây đã chuyển mình thành một căn cứ địa vững chắc, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.
Để ghi nhận những giá trị lịch sử to lớn đó, ngày 27/9/1999, Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh đã công nhận căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, rừng Năm Trại hôm nay không còn vang tiếng bom đạn nhưng dấu tích của một thời chiến đấu kiên cường vẫn còn in đậm trên từng tấc đất. Những dấu tích đó là mạch nguồn của lòng biết ơn, âm thầm nhắc nhớ các thế hệ về giá trị của hòa bình, độc lập và tinh thần yêu nước được hun đúc từ chính lòng dân./.
