Công trình của danh dự và trách nhiệm

Cuối năm 2025 tỉnh Đồng Tháp long trọng làm lễ đón Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt cho Khu di tích Mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc.

Phát biểu tại buổi lễ, bà Nguyễn Thị Uyên Trang – Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đồng Tháp khẳng định, đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị lịch sử – văn hóa của di tích, mà còn là niềm tự hào thiêng liêng của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Đồng Tháp khi được thay mặt đồng bào cả nước và dòng họ Nguyễn Sinh trông coi khu mộ, hương khói thờ cúng cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc (1862-1929) – nhà nho trọn đời vì nước vì dân, thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sau khi rũ áo từ quan, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc vào đất phương Nam. Trong hành trình bôn ba vì dân, vì nước, cụ đã dừng chân và gắn bó với vùng đất Cao Lãnh, Đồng Tháp. Tại đây, bên cạnh việc chữa bệnh cứu người, cụ còn truyền dạy đạo lý và gieo mầm yêu nước theo tư tưởng mới…

TS Ngô Văn Bé – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đồng Tháp Mười (Trường Đại học Đồng Tháp) – từng ghi nhận hiệu ứng này: “Những nơi cụ Phó bảng đến đều có người hoặc phong trào yêu nước và những người mà cụ tiếp xúc, phần lớn sau này đều giác ngộ cách mạng, trở thành Đảng viên Đảng cộng sản”.

Đêm 26 rạng sáng 27.10.1929, cụ trút hơi thở cuối cùng tại đất Cao Lãnh. Nghi thức mai táng diễn ra đơn giản đúng theo di nguyện của cụ trước lúc lâm chung: Hòm để ngoài sân, liệm xong là đem chôn…”. Nấm đất đơn sơ, mộ cụ nằm cạnh chùa Hòa Long (Cao Lãnh). Tuy nhiên, cảm mến công đức cụ, sau đó bà con tự nguyện xây lên nấm mộ bằng xi măng.

Nhưng với âm mưu tiêu diệt mọi mầm mống cách mạng, kẻ thù luôn tìm mọi cách chống phá. Không chỉ cấm người dân đến viếng, bọn chúng còn bố trí nhiều lực lượng từ do thám, gián điệp cho đến lực lượng được trang bị súng đạn… ngày đêm canh gác ngăn cản, bắt bớ người dân tu bổ ngôi mộ cụ.

Ông Phạm Văn Đoàn, một trong những học sinh đã tham gia bảo vệ Mộ cụ Phó bảng giai đoạn sau Hiệp định đình chiến Geneve đã thuật lại trong hồi ký “Anh em học sinh Cao Lãnh đấu tranh bảo vệ Mộ cụ Phó bảng”: Để hăm dọa, đàn áp anh em học sinh tổ chức quét vôi mộ cụ, tháng 10.1957, quận trưởng Cao Lãnh Đặng Như Tuyết đã vào lớp Đệ ngũ Trường Lê Quý Đôn nói nhiều lời lẽ hăm dọa, như: Bắt được sẽ không để sống thêm quá 6 giờ đồng hồ… Nhưng chúng tôi không sợ, cứ đến dịp Tết là mưu trí tìm mọi cách tu bổ mộ Cụ”…

Ông Phạm Thành Ngại – Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp – đúc kết: “Bất chấp hiểm nguy, bom đạn và sự kiểm soát của kẻ thù, người dân Cao Lãnh đã kiên trì bám trụ giữ gìn phần mộ của cụ với tất cả tấm lòng kính trọng và sự thủy chung son sắt”.

Chính những việc làm đầy trách nhiệm này đã đặt tiền đề cho nơi an nghỉ của thân sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành di tích có giá trị lịch sử – văn hóa to lớn của dân tộc: Di tích Quốc gia đặc biệt.

Công trình của tấm lòng và sáng tạo

Như hoa sen của vùng Đất Sen hồng, từ bùn non vươn lên những bông hoa tinh khiết rực rỡ, suốt gần 90 năm qua ngôi Mộ cụ Phó bảng như biểu tượng của kỳ tích ấy. Nằm ngay trung tâm tỉnh lỵ, ngôi mộ thường xuyên bị địch chống phá, đặc biệt là sau cuộc tổng tấn công Mậu Thân (1968), chúng không chỉ đánh mìn, ném bom làm sụp ngã các cột rào, rạn nứt nấm mộ cụ, mà còn đục hết chữ trên bia mộ… Thế nhưng, Đảng và nhân dân Cao Lãnh, Đồng Tháp luôn tìm cách kịp thời tu bổ. Nhờ đó mà ngôi mộ không chỉ được giữ trọn vẹn về vật chất, mà còn được bồi đắp cả chiều sâu tinh thần và trở thành biểu tượng tinh thần của cách mạng trên Đất Sen hồng.

Đặc biệt, sau ngày thống nhất đất nước, tấm lòng ấy càng dâng cao. Hàng ngàn người dân thấy cần phải sửa sang lại ngôi mộ xứng đáng với đóng góp to lớn của cụ nên gửi đơn kiến nghị lên Tỉnh ủy. Thấu cảm lòng dân và cũng đúng với nguyện vọng của Đảng bộ tỉnh, Tỉnh ủy quyết định xây dựng mới ngôi mộ cụ Phó bảng.

Kiến trúc của di tích ngôi mộ không đơn thuần là hình thức trang trí, mà còn là ngôn ngữ kể chuyện với mọi người về nhân cách lớn Nguyễn Sinh Sắc, bằng hình khối và biểu tượng. Đặc biệt, những biểu tượng quen thuộc như sen, rồng, ngôi sao được xử lý bằng tinh thần cách điệu nên mỗi hình khối, đường nét đều đạt đến chiều sâu riêng…

Đến ngày 19.5.1990, nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đồng Tháp tiếp tục mở rộng diện tích khu mộ lên 22.000m2 và khởi công cụm công trình vô cùng ý nghĩa: Mô hình Nhà sàn Bác Hồ, Ao sen và tái hiện Làng Hòa An xưa. Trong đó, ngôi nhà sàn được xây dựng theo tỉ lệ 1:1 so với nhà sàn ở Thủ Đô Hà Nội; Ao Sen được thiết kế theo hình dạng bản đồ hành chính tỉnh Đồng Tháp (cũ).

Giờ đây Khu di tích Mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đã trở thành một quần thể văn hóa – giáo dục, nơi lịch sử được kể bằng không gian, bằng hình ảnh và bằng nghệ thuật tạo hình. Các hạng mục như Nhà trưng bày, Nhà sàn Bác Hồ, Ao sen, khu tái hiện làng Hòa An xưa giúp di tích trở thành “bảo tàng sống”, gắn ký ức quá khứ với đời sống hiện tại.

Vì thế không có gì quá lời khi nói rằng Đất Sen hồng giữ hồn di tích – không chỉ bằng ký ức chiến tranh, mà bằng ngôn ngữ nghệ thuật được chắt lọc và đầy suy tư, để mỗi mái vòm, mỗi hình tượng cách điệu đều âm thầm kể câu chuyện về một con người đặc biệt trong lịch sử dân tộc – cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc.