Cho đến ngày nay, tháp cổ Bình Thạnh cùng với tháp Chót Mạt (xã Thạnh Bình) và tháp Vĩnh Hưng ở tỉnh Cà Mau là 3 ngôi tháp cổ duy nhất còn lại tương đối nguyên vẹn ở Nam Bộ.
Tháp cổ Bình Thạnh tọa lạc xã Phước Chỉ, được xây dựng trên một gò đất cao giữa cánh đồng lúa phía hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông. Theo các tài liệu khảo cổ, tháp được phát hiện cùng với tháp Chót Mạt vào đầu thế kỷ XX thông qua các báo cáo của Viện Khảo cổ Đông Dương. Cùng với hệ thống di tích phân bố dọc lưu vực sông Vàm Cỏ Đông, tháp Bình Thạnh và tháp Chót Mạt ở Tây Ninh cho thấy nơi đây từng là khu vực cư trú và phát triển của cư dân cổ với nền văn hóa tương đối rực rỡ.
Dù chưa có kết luận cụ thể về niên đại, song qua phương pháp so sánh với các công trình tương tự trong khu vực Đông Nam Á, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tháp cổ Bình Thạnh được xây dựng vào khoảng thế kỷ VIII-IX, thuộc giai đoạn tiền Angkor, gắn với nền văn hóa Óc Eo.
Đây là loại hình kiến trúc tôn giáo, được người xưa sử dụng để thờ phụng các vị thần theo tín ngưỡng bản địa và chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo.
Công trình tháp cổ Bình Thạnh là điểm nhấn nổi bật giữa không gian thiên nhiên rộng lớn. Từ xa nhìn lại, ngôi tháp như vươn mình lên nền trời, tạo nên hình ảnh vừa cổ kính, vừa linh thiêng, gợi cảm giác trường tồn cùng thời gian.
Xét về tổng thể, tháp Bình Thạnh mang nhiều đặc điểm của kiến trúc tháp cổ Đông Nam Á, đồng thời có nét tương đồng với các đền tháp Chăm ở miền Trung Việt Nam. Công trình có mặt bằng hình vuông, mỗi cạnh khoảng 5-5,5 mét, chiều cao hơn 10 mét. Toàn bộ tháp được xây dựng chủ yếu bằng gạch nung, kết hợp với các chi tiết bằng đá, đặc biệt là ở phần cửa.
Điểm đặc biệt nổi bật của tháp chính là kỹ thuật xây dựng. Các viên gạch được xếp chồng khít lên nhau với độ chính xác cao, gần như không thấy mạch vữa. Cho đến nay, các nhà khoa học vẫn chưa xác định được chất kết dính mà người xưa sử dụng. Điều này cho thấy trình độ kỹ thuật và tay nghề của cư dân cổ đã đạt đến mức tinh xảo, góp phần tạo nên độ bền vững đáng kinh ngạc của công trình qua hàng thế kỷ.
Tháp có 4 mặt quay ra 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, trong đó, cửa chính nằm ở hướng Đông. Phần cửa được xây nhô ra khỏi thân tháp, tạo thành một tiền sảnh nhỏ. Khung cửa được ghép từ 4 tấm đá phiến lớn, được đục đẽo công phu, mài nhẵn các cạnh. Hai bên có các lỗ tròn dùng để gắn trục quay của cánh cửa, cho thấy đây từng là một không gian tín ngưỡng có cấu trúc hoàn chỉnh.
Ba mặt còn lại là cửa giả, được thiết kế tương tự cửa chính nhưng không thông vào bên trong. Trên các cửa giả đều có các phù điêu và họa tiết trang trí tinh xảo. Nổi bật là các hoa văn hoa lá cách điệu, trong đó có họa tiết hoa cúc – biểu tượng của sự hài hòa và bền vững. Các chi tiết này được bố trí theo nguyên tắc lặp lại, thu nhỏ dần lên phía đỉnh, tạo nên cảm giác nhịp điệu và chiều sâu cho toàn bộ công trình.
Theo các kết quả khảo sát khảo cổ học, khu vực di tích tháp cổ Bình Thạnh từng tồn tại 3 tháp gạch. Tuy nhiên, đến nay chỉ còn lại 1 tháp tương đối nguyên vẹn; 2 tháp còn lại đã trở thành phế tích và chỉ được xác định thông qua các cuộc thám sát vào năm 1994. Điều này càng làm tăng thêm giá trị quý hiếm của di tích trong hệ thống tháp cổ ở Nam Bộ. Tháp cổ Bình Thạnh được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1993.
Sau khi phát hiện, tháp cổ Bình Thạnh đã được Sở Văn hóa và Thông tin (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày nay) tiến hành trùng tu với quy mô lớn vào năm 1998 và hoàn thành vào cuối năm 1999.
Nằm trong quần thể di tích, bên cạnh ngôi tháp cổ ngàn năm là Đình thần Bình Thạnh được xây dựng vào năm 1955. Đình có kiến trúc truyền thống của đình Nam Bộ với mái ngói vảy cá cổ kính, hình tượng “Lưỡng long tranh châu” uy nghiêm trên đỉnh mái và những hàng cột với câu liễn đối.
Phía trước đình là bức phù điêu Thần Nông, biểu trưng cho ước vọng về mùa màng no đủ của cư dân nông nghiệp nơi đây. Năm 2016, đình được trùng tu, nâng cấp và giữ gần như nguyên vẹn lối kiến trúc xưa cho đến ngày nay.
Năm 2024, Khu di tích lịch sử quốc gia Tháp cổ được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đầu tư nâng cấp hệ thống cửa vào, lối đi vào tháp, vào đình…, tạo sự khang trang, bền vững.
“Hồi nhỏ, chúng tôi thường chạy vào đây chơi. Mỗi dịp cúng đình, các cụ trong ban tế lễ tổ chức nghi lễ, chúng tôi đều theo dõi. Giờ các cụ đã mất, chúng tôi tiếp nối gìn giữ tháp và ngôi đình. Nơi đây cũng đón nhận nhiều đoàn du khách đến viếng thăm, nhất là vào tháng Giêng, người dân đi bái lễ ở núi Bà Đen về thường ghé qua. Cách đây vài hôm, có các bạn sinh viên kiến trúc đến đây ghi chép, nghiên cứu cho đề tài khoa học của họ. Bản thân tôi gìn giữ, quản lý di tích nơi đây cảm thấy rất vui trước sự đón nhận của mọi người với di tích ngay trên quê hương mình”, ông Nguyễn Văn Tranh – Phó Trưởng ban Quản lý Khu di tích Tháp cổ, chia sẻ.
Có thể nói, tháp cổ Bình Thạnh là biểu tượng của một giai đoạn lịch sử, cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Giữa không gian yên bình, ngôi tháp vẫn lặng lẽ tồn tại, mang trong mình những giá trị văn hóa, nghệ thuật và khoa học to lớn.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị tháp Bình Thạnh đã góp phần giữ gìn ký ức của vùng đất Tây Ninh. Và nơi đây cũng mở ra cơ hội để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục khám phá, nghiên cứu để thêm tự hào về một nền văn minh cổ từng hiện diện và phát triển rực rỡ ven sông Vàm Cỏ Đông./.
